Ontdek bijzonder erfgoed tijdens Open Monumentendag

Op zaterdag 12 september is het Open Monumentendag. Een mooie dag om eens ergens naar binnen te stappen waar je normaal misschien alleen langsloopt. In het hele Westerkwartier doen inmiddels ruim zestig historische locaties mee, van eeuwenoude kerken en molens tot borgen, boerderijen, sluizen en andere bijzondere plekken.

Ook in en rond Leek valt genoeg te ontdekken. En juist hier vertelt het erfgoed veel over hoe Leek is ontstaan en zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. Van de familie Van Ewsum op Nienoord en de turfvaart over het Leekster Hoofddiep tot de geschiedenis van de Joodse gemeenschap.

De Schelpengrot op Landgoed Nienoord

Een van de bijzondere plekken die je in Leek kunt bezoeken is de Schelpengrot op Landgoed Nienoord. Het huidige landhuis werd in 1884 gebouwd op de plek van een vroegere borg, maar op het terrein zijn nog veel oudere elementen terug te vinden. Zo dateert de monumentale toegangspoort uit 1708 en werd het voormalige tuinhuis in de achttiende eeuw ingericht als schelpengrot.

Tijdens Open Monumentendag zijn de tuin, het oorspronkelijke koetshuis en de Schelpengrot gratis te bekijken. Wie er normaal vooral langs wandelt, krijgt zo de kans om een bijzonder stukje van de geschiedenis van Nienoord van dichtbij te zien.

Een bijzondere plek aan de Roomsterweg

Ook de Joodse begraafplaats in Leek staat op het programma. De geschiedenis van deze plek gaat terug tot minstens 1783, toen Joodse gezinnen uit Leek een verhoogd stuk grond in gebruik kregen als begraafplaats.

Op het terrein staat een baarhuisje uit 1874 en bij de ingang staat een monumentaal hek uit 1936. De begraafplaats herinnert aan de Joodse gemeenschap die eeuwenlang onderdeel was van Leek. Er staan tientallen historische grafstenen en juist door de verhalen achter deze plek krijgt een stuk lokale geschiedenis ineens een heel persoonlijk gezicht.

De sluizen vertellen hoe Leek ontstond

Misschien loop of fiets je regelmatig langs de sluis bij Diepswal zonder erbij stil te staan, maar ook daar ligt een belangrijk deel van de geschiedenis van Leek. Het Leekster Hoofddiep werd in de zestiende eeuw gegraven voor de afwatering en turfwinning. Via het water werd turf afgevoerd en door het hoogteverschil waren verschillende sluizen nodig.

Bij een van die sluizen, waar het kanaal een belangrijke doorgaande weg kruiste, ontstond uiteindelijk het dorp Leek. Tijdens Open Monumentendag zijn zowel de sluis aan Diepswal als het historische sluiscomplex bij Diepwal en Roomsterweg te bekijken. Wat tegenwoordig vooral onderdeel lijkt van het landschap, vertelt dus eigenlijk het verhaal van het ontstaan van Leek zelf.

Ook rondom Leek genoeg te ontdekken

Wie er een echte ontdekkingstocht van wil maken, hoeft niet bij de dorpsgrens te stoppen. In Midwolde staat een van de oudste kerken van de provincie Groningen, met het indrukwekkende zeventiende-eeuwse praalgraf dat Anna van Ewsum liet maken voor haar overleden echtgenoot. In Tolbert kun je onder andere terecht bij de CazemierBoerderij, waar delen van de bouwgeschiedenis ongeveer vier eeuwen teruggaan.

Verder verspreid door het Westerkwartier openen onder andere oude kerken in dorpen als Lettelbert, Marum, Niebert, Niehove en Zuidhorn hun deuren. Ook verschillende molens doen mee, net als de Piloersemaborg in Den Ham, de Coendersborg in Nuis, Museum 't Steenhuus in Niebert en Gemaal De Waterwolf bij Lauwerzijl.

Niet alleen kijken, maar ook beleven

Open Monumentendag is meer dan alleen een deur die een dagje openstaat. Op verschillende locaties zijn vrijwilligers aanwezig die meer kunnen vertellen over het gebouw, de bewoners, het vroegere gebruik en de restauraties. Op sommige plekken zijn bovendien rondleidingen, tentoonstellingen, muziek of andere activiteiten.

Zo kun je bij de CazemierBoerderij onder andere een grote maquette bekijken van Tolbert rond 1925 en meer ontdekken over de voormalige Drachtster tram. Bij De Gouden Leeuw in Noordhorn gaan bezoekers nog verder terug in de tijd met historische voorwerpen, mensen in kostuum, livemuziek en zelfs een kort toneelstuk. Bij Gemaal De Waterwolf kun je het imposante gemaal van binnen bekijken en meer leren over ruim honderd jaar waterbeheer.

Veerkrachtig erfgoed

Het landelijke thema van Open Monumentendag 2026 is 'Veerkrachtig erfgoed, in tijden van onzekerheid'. Dat past opvallend goed bij het Westerkwartier. Veel gebouwen, molens en waterwerken staan er al honderden jaren, hebben stormen, veranderingen en soms compleet nieuwe functies doorstaan en worden dankzij eigenaren en vrijwilligers nog altijd onderhouden.

Een oude kerk wordt bijvoorbeeld niet alleen meer voor kerkdiensten gebruikt, maar ook voor muziek, kunst en ontmoeting. Een molen is niet alleen mooi om te zien, maar kan soms nog steeds helpen bij de waterhuishouding. En historische boerderijen worden aangepast aan het leven van nu, terwijl hun karakter behouden blijft.

Een mooie reden om eens ergens binnen te kijken

Dat is misschien wel het leukste aan Open Monumentendag. Je hoeft geen groot geschiedenisliefhebber te zijn om ervan te genieten. Het zijn juist de plekken die je misschien al honderd keer hebt gezien, waarvan je ineens ontdekt dat er een heel verhaal achter schuilgaat.

Maak zaterdag dus eens een rondje door Leek of trek verder het Westerkwartier in. De deelnemende monumenten zijn tijdens Open Monumentendag gratis te bezoeken. Openingstijden verschillen per locatie, dus bekijk vooraf het actuele overzicht en stel eventueel je eigen route samen.

Evenementinfo

Zaterdag 12 september 2026
Diverse locaties in Leek en het Westerkwartier
Gratis toegang tot deelnemende monumenten
Bekijk alle locaties en actuele openingstijden via Open Monumentendag Westerkwartier